My Chiangmai 25. Oct 19

บายน มิวนิค

เป็นเรื่องขำขื่นอยู่เหมือนกันที่นอกจาก ปราสาทนครวัดอันยิ่งใหญ่ นางอัปสรา และโตนเลสาบ หลักๆ ที่เป็นภาพจำด้านการท่องเที่ยวเขมร ยังมี ป้ายระวังลูกระเบิด‘ รวมอยู่เป็นหนึ่งในลายสกรีนเสื้อยืดที่ระลึก หรือใบปิดด้านการท่องเที่ยวอื่นๆ

มัคคุเทศก์ท้องถิ่นผู้ทำหน้าที่เป็นคนขับรถด้วยบอกกับเราว่าพ่อของเขาก็เป็นหนึ่งในเหยื่อของกับระเบิดเมื่อหลายสิบปีที่แล้ว ซึ่งผมไม่กล้าถามว่าพ่อของเขายังมีชีวิตอยู่ไหม แต่มัคคุเทศก์บอกกับเราว่าตลอด 33 ปีตั้งแต่ยุคเขมรแดงจนถึงปัจจุบันมีคนตายเกือบ 20,000 คน และกับระเบิดอีกหลายลูกก็ยังคงอยู่ในที่ของมันรอส้นเท้าของใครสักคนมาเหยียบ ยังไม่นับอีกกว่าสองล้านคนที่ต้องสังเวยชีวิตในช่วงที่เขมรแดงเรืองอำนาจในระยะเวลา 5 ปี (พ.ศ. 2518 – พ.ศ. 2522)  อย่างไรก็ดีมัคคุเทศก์บอกกับเราว่าตามเส้นทางท่องเที่ยวหลักๆ ล้วนถูกเก็บกู้ระเบิดหมดแล้ว

เราเพิ่งออกจากปราสาทตาพรหมที่มีต้นสะปงยักษ์ขึ้นตามตัวปราสาท ไกด์บอกกับเราว่าคนแถวนี้รู้จักกันในชื่อปราสาทแองเจลิน่า โจลี่ เพราะที่แห่งนี้เคยใช้ถ่ายทำภาพยนตร์เรื่อง Tomb Raider ที่เธอแสดงนำ ตลกดีที่ปราสาทอายุ 800 กว่าปีมีชื่อของมันอยู่เนิ่นนาน จู่ๆ พอฮอลลีวูดเข้ามา พร้อมกับนักแสดงสาววัย 37 ชื่อเรียกของปราสาทก็เปลี่ยนไป

ฟิลิป ลาห์ม เพื่อนร่วมทริปของผมในวันนี้ก็รู้จักปราสาทแห่งนี้ด้วยชื่อของดาราฮอลลีวูด

ฟิลิป ลาห์ม เป็นวิศวกรชาวเยอรมัน ผมเข้าใจว่าเขาล้อเล่นเรื่องชื่อในตอนที่แนะนำตัวกัน จนเขาหยิบพาสปอร์ตให้ผมดูเพื่อยืนยัน ชื่อของเขาพ้องกับนักฟุตบอล กัปตันทีมบาเยิร์น มิวนิค แต่เขาบอกว่าเขาเกิดก่อนหมอนั่นเกือบสิบปี

เราเป็นเพื่อนร่วมทริปกันโดยบังเอิญ เจอกันที่สนามบิน ต่างมาเที่ยวคนเดียว เขาเป็นคนชวนผมให้แชร์ค่ารถนำเที่ยวในวันที่เราจะไปเมืองเก่า เขาพูดภาษาอังกฤษได้คล่อง แต่เราก็ไม่ได้คุยกันมากนัก เพราะส่วนใหญ่เราทั้งคู่จะนั่งฟังไกด์จ้อภาษาอังกฤษมากกว่า

นอกจากประวัติของขอมโบราณ การสร้างปราสาท ไกด์ของเรายังเล่าเรื่องการเมืองของกัมพูชา และความโหดร้ายของยุคเขมรแดง ซึ่งข้อหลังเพื่อนชาวเยอรมันฟังอย่างตั้งใจ เขาบอกว่าเขาไม่ค่อยรู้ประวัติศาสตร์การเมืองท้องถิ่นของภูมิภาคนี้เท่าไหร่นัก หากไกด์ท้องถิ่น (ที่ภายหลังเขาบอกกับเราว่าเขาชื่อ เซ ปันฮา) ตอบฟิลิป ลาห์มไปว่าเขารู้จักประวัติศาสตร์เยอรมันพอสมควร โดยเฉพาะเขารู้จักอดอล์ฟ ฮิตเลอร์ จากหนังสือประวัติศาสตร์ เท่าๆ กับที่เขารู้จักพล พต อดีตผู้นำในประเทศของเขา

ด้วยว่าเป็นคนไม่ปลื้มที่จะฟังเรื่องราวโศกนาฏกรรม และใจจริงผมก็แค่อยากมาเที่ยว ผมจึงพยายามเปลี่ยนเรื่อง แต่ก็ไม่รู้ว่าจะเปลี่ยนด้วยเรื่องอะไร กลับกลายเป็นว่าผมดันผสมโรงตั้งข้อสังเกตไป ขณะที่ฮิตเลอร์พยายามจะฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวยิว เพราะคิดว่าชาวยิวต่ำต้อยและไร้หัวนอนปลายเท้าเกินไปเมื่อเทียบกับเผ่าพันธุ์อารยันอันสูงส่งของเขา อีกซีกโลกหนึ่ง พล พต ก็แยกเหล่าปัญญาชน นักศึกษา และชนชั้นนำของเขมรออกจากชนชั้นกรรมาชีพ แล้วเลือกที่จะฆ่าคนเหล่านั้นแทน ย้อนแย้งกันดี แต่ไม่ใช่เรื่องน่าตลกอะไร

เซ ปันฮา ขับรถผ่านถนนที่มีต้นไม้ร่มครึ้ม อากาศกัมพูชาร้อนไม่ต่างจากบ้านเรา แต่ด้วยความที่บรรดาปราสาทเก่าแก่ถูกสร้างอยู่ในป่าทึบ เสียมเรียบวันนี้จึงไม่ร้อนเท่าที่ควร และรถเราก็มาถึงทางเข้านครธม เมืองหลวงแห่งสุดท้ายของอาณาจักรขอมโบราณ นอกจากปราสาทนครวัดอันยิ่งใหญ่ เห็นจะมีนครธมนี่แหละที่แม้จะตระการตาน้อยกว่า แต่ก็ทรงคุณค่าในระดับที่ครั้งหนึ่งในชีวิตต้องมาดูให้ได้ เราเข้าทางประตูเมืองทิศใต้ ที่ถนนทางเข้าจะมีแถวของยักษ์ทางด้านขวาและเทวดาทางด้านซ้ายเรียงรายแบกพญานาคอยู่สองข้างสะพาน ปราสาทหินบายนคือศูนย์กลางของเมืองโบราณแห่งนี้ แล้วผมก็นึกถึงคำพูดของ ‘ปิแอร์ โรติ’ นักสำรวจชาวฝรั่งเศสที่ค้นพบที่นี่คนแรกๆ…

ข้าพเจ้าแหงนหน้าขึ้นไปยังปราสาท รู้สึกเหมือนตัวเองเป็นคนแคระ และทันใดนั้นเลือดในตัวข้าพเจ้าก็เกิดเย็นแข็ง เมื่อมองเห็นรอยยิ้มขนาดมหึมาที่กำลังมองลงมายังข้าพเจ้า แล้วก็รอยยิ้มอีกด้านหนึ่งเหนือกำแพงอีกด้านหนึ่ง แล้วก็รอยยิ้มที่สาม ที่สี่ ที่ห้า แล้วก็ที่สิบ ปรากฏจากทั่วสารทิศ ข้าพเจ้ารู้สึกเหมือนมีตาคอยจ้องมองอยู่ทุกทิศทาง“…

ฟิลิป ลาห์ม ตื่นเต้นไม่แพ้ผม เขาเก็บภาพถ่ายใบหน้าซ้ำๆ ของพระโพธิสัตว์อย่างไม่รู้จักเบื่อ คล้ายเขาจะเก็บอาร์ซีจากการถ่ายรูปให้ครบ 54 ปรางค์ แต่ไกด์ก็ไม่ได้มีเวลาพอจะให้เขาเก็บครบ เพราะบ่ายคล้อยมากแล้วปราสาทนครวัดรอเราอยู่

ระหว่างทางไปนครวัด ฟิลิป ลาห์มหยิบกล้องออกมาดูรูปถ่ายที่เขาบันทึกจากวิวไฟน์เดอร์ เขาเป็นช่างภาพที่เก่งทีเดียว ผมชอบรูปป้ายระวังลูกระเบิดสีแดงที่เขาถ่ายมาได้ ผมไม่ได้ถามว่าเขาไปหาถ่ายที่ไหนมา แค่บอกว่าเท่ดี เขาถามถึงผมว่าบ้านผมที่เชียงใหม่มีแบบนี้บ้างไหม?

ผมถามว่าเขาหมายถึงอะไร ถ้าหมายถึงกับระเบิดน่ะไม่มีหรอก เชียงใหม่โชคดีมากๆ ที่ตลอดประวัติศาสตร์ไม่เคยเจอความขัดแย้งในแบบที่เลือดตกยางออกแรงๆ เลยสักครั้ง ส่วนถ้าเขาถามถึงโบราณสถานยิ่งใหญ่อลังการระดับมรดกโลกยิ่งไม่มีใหญ่ ผมตอบเพื่อนใหม่ไปว่าเชียงใหม่เป็นเมืองเล็กๆ อยู่กันอย่างเรียบง่าย ถึงปัจจุบันเมืองมันจะขยายตัวออกไปมาก หากมันก็มีบรรยากาศของความเป็นเมืองเล็กๆ อยู่ดี  

ฟิลิป ลาห์ม บอกผมว่าหนึ่งในสาเหตุที่เพื่อนชาวเยอรมันของเขานิยมไปก็เพราะด้วยเหตุผลนั้น หากเขาก็สงสัยว่าทำไมผมยังยืนยันถึงคำว่า ‘เมืองเล็กๆ’ อยู่
“ไม่รู้สิ คงเพราะแม้เมืองมันขยายไปเท่าไหร่ ผู้คนก็ยังใช้ชีวิตกันอย่างเนิบๆ อยู่มั้ง นี่อาจเป็นหนึ่งในวัฒนธรรมที่เราสั่งสมกันมา” ผมตอบไปเช่นนั้น หากก็ต่อท้ายประโยคด้วยว่าแต่ไอ้ความ ‘เนิบๆ’ นี่ก็มีทั้งข้อดีและข้อเสียเหมือนกัน

ก่อนที่ลาห์มจะเอ่ยปากถามด้วยความสงสัยตามสไตล์คนตะวันตก ผมพลันแจกแจงข้อเสียที่เกริ่นไว้เมื่อวินาทีที่แล้วให้เขาฟังอย่างจริงจัง กระนั้นลงท้ายประโยค ผมก็ยืนยันกับเขาว่าในฐานะที่เป็นส่วนหนึ่งของเมือง และบางครั้งก็เป็นส่วนหนึ่งของปัญหา เท่าที่จะเป็นไปได้ เราพยายามแก้ไขข้อเสียตรงนั้นอยู่

ผมใช้คำว่า ‘พยายามแก้ไข’ ไม่ใช่ ‘พยายามกลบ’

ไกด์พาเรามาถึงปราสาทหินนครวัดในที่สุด นักท่องเที่ยวยังคงพลุกพล่านเหมือนเช่นที่เห็นตอนเช้า
ไม่รู้ทำไม จู่ๆ ก็รู้สึกคิดถึงเชียงใหม่จับใจ

เกี่ยวกับปิแอร์ โลตี (Pierre Loti)
ปิแอร์ โลตี เป็นนักเขียนเรื่องท่องเที่ยวและนิยายชาวฝรั่งเศส (เกิดปี ค.ศ. 1850-1923) เขามีความฝันจะมาเยือนนครวัดตั้งแต่เด็ก และได้มีโอกาสมาครั้งแรกเมื่อปี ค.ศ. 1901 ขณะที่เขาทำงานเป็นกะลาสีและล่องเรือมายังภูมิภาคอินโดจีน หนังสือเล่มแรกของโลตีคือ A Pilgrimage to Ankor ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปี ค.ศ. 1912 เล่าเรื่องเกี่ยวกับการเดินทางไปเยือนเมืองโบราณพระนครของเขาในกัมพูชา 

เรื่อง: จิรัฏฐ์ ประเสริฐทรัพย์