My Chiangmai 25. Oct 19

ชมย่าน อ่านเมือง 01 : ย่านถนนท่าแพ

บทความแรกมักจะเป็นบทความที่ยากที่สุด… ผมขอเรียกพื้นที่ตรงนี้ว่า ‘ชมย่าน อ่านเมือง’ เพราะสิ่งที่ผมจะเขียนถึงต่อไปนี้ จะเกี่ยวข้องกับการเดินย้อนสำรวจพื้นที่ในเมืองเชียงใหม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตอนุรักษ์ของเมือง ด้วยสายตาของสถาปนิก นักออกแบบ และนักวิชาการที่สนใจในพื้นที่ที่เรียกว่า ‘พื้นที่ทางสังคม’ สิ่งที่ผมจะเขียนถึงจึงน่าจะเกี่ยวพันกับผู้คน กิจกรรม การปฎิสังสรรค์กันในพื้นที่ทางสถาปัตยกรรมและเมือง

บทความแรกนี้ ผมขอเริ่มจากพื้นที่ที่ผมชอบที่สุดพื้นที่หนึ่งในเมืองเชียงใหม่นั่นคือ ‘ย่านถนนท่าแพ’ แต่ก่อนที่จะเริ่มพูดถึงย่านนี้ผมอยากจะเริ่มจากการที่ได้มีโอกาสเข้าร่วมรับฟังและแสดงความคิดเห็นต่องานวิทยานิพนธ์ชิ้นหนึ่งของนักศึกษาคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โครงการวิทยานิพนธ์ชิ้นนี้มีชื่อว่า ‘พิพิธภัณฑ์ย่านท่าแพ’ ของนายธีรภัทร ลีมะสวัสดิ์ ถ้าจะเล่าแบบคร่าวๆ โครงการนี้ต้องการที่จะรวบรวมประเด็นทางประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นในย่านท่าแพ ตั้งแต่ในยุคการตั้งถิ่นฐานของชาวบ้านละแวกนี้บริเวณชุมชนบ้านฮ่อมติดกับประตูเมืองท่าแพชั้นใน ยุคที่อำนาจจากส่วนกลางเริ่มเข้ามายังเชียงใหม่ โดยข้าหลวงเทศาภิบาลจากสยามฯ จนเกิดเป็นบ้านพักข้าหลวงขึ้น ยุคที่พ่อค้าชาวจีนที่ย้ายข้ามมาจากฝั่งวัดเกตการามมายังถนนวิชยานนท์และขยายตัวมายังถนนท่าแพ เป็นยุคที่คนจีนมีบทบาทสำคัญต่อการขยายตัวเศรษฐกิจยุคสมัยใหม่ และยุคที่เนื้อเมืองได้มีการขยายตัวจากการเข้ามาของรถไฟซึ่งทำให้เกิดการตัดถนนเจริญเมืองมาเชื่อมเข้ากับถนนท่าแพ จนทำให้ท่าแพกลายเป็นพื้นที่เศรษฐกิจหลักของเมืองขึ้น

แม้ว่าโครงการ ‘พิพิธภัณฑ์ย่านท่าแพ’ จะไม่ได้เกิดขึ้นจริง แต่มันทำให้ผมคิดถึงอะไรหลายอย่าง เข่น ทำไมรูปแบบของตัวอาคารในลักษณะของโคโลเนียลได้รับการเลือกมาใช้เหนือรูปแบบอื่นๆ ทำไมเรือนแปถึงได้รับเลือกมาวางตรงด้านหน้า ทำไมถึงเลือกที่ตั้งบริเวณพุทธสถานในการวางโครงการ (ดังภาพที่เห็นข้างต้น) คำถามเหล่านี้เกิดจากสาเหตุเดียวคือ เพราะผมเชื่อว่า ‘ย่านถนนท่าแพ’ มีความซับซ้อนของเหตุการณ์ที่เกิดจากการซ้อนทับของประวัติศาสตร์ของการเมือง เศรษฐกิจ วัฒนธรรมในช่วงต่างๆ มันเป็นเหมือนภาพปะติด (collage) ที่ยังคงมีการเปลี่ยนแปลงในทุกวันนี้ การที่เราจะเลือกภาพหรือรูปแบบของอาคารอะไรสักอย่างมาเป็นภาพตัวแทน ‘ย่านถนนท่าแพ’ จึงค่อนข้างยากและท้าทายเป็นที่สุด

สำหรับผมแล้ว ‘ย่านถนนท่าแพ’ จึงเป็นเหมือนภาพศิลปะที่มีลายของฝีแปรงซ้อนทับกันไปมา ทีละชั้นทีละชั้น หนาขึ้นเรื่อยๆ ตามช่วงเวลาที่เกิดขึ้น บางคนอาจจะเดินผ่านแล้วแหงนมองดูอาคารพาณิชย์ในยุค 2500 ที่แสดงออกผ่านการจัดองค์ประกอบของครีบคอนกรีตเพื่อป้องกันแดดฝน และเป็นวัสดุสมัยใหม่ที่เป็นที่นิยมในยุคนั้น บางคนกลับเห็นอาคารเรือนไม้พร้อมด้วยลายฉลุบริเวณหัวถนนวิชยานนท์ที่คล้ายกับเรือนขนมปังขิงที่ลำปาง บ้างก็เห็นวัดและเจดีย์ที่แสดงความเป็นพม่าอยู่อย่างชัดเจน รายละเอียดของ ‘ถนนท่าแพ’ นี้กำลังรอให้เราเข้าไป ‘ชมย่านอ่านเมือง’ กันอีกครั้ง

แต่ครั้งนี้เราอาจจะมองมันด้วยมุมองใหม่ที่กำลังค้นหาว่า เมื่อเราพูดถึง ‘ย่านถนนท่าแพ’ เรากำลังคิดถึงอะไร…

เรื่อง: ผศ.ดร.สันต์ สุวัจฉราภินันท์